Zachowek to instytucja prawa spadkowego, która ma na celu ochronę najbliższych członków rodziny spadkodawcy przed całkowitym pominięciem ich w testamencie. Uprawnienie to nie oznacza udziału w spadku sensu stricto, ale możliwość żądania zapłaty określonej sumy pieniężnej od osób, które nabyły majątek po zmarłym – najczęściej na podstawie testamentu lub darowizn dokonanych jeszcze za życia spadkodawcy.

Z roszczeniem o zachowek mogą wystąpić zstępni (dzieci, wnuki), małżonek oraz – w niektórych sytuacjach – rodzice spadkodawcy. Warunkiem jest to, aby osoby te byłyby powołane do dziedziczenia z ustawy, gdyby testament nie został sporządzony.

Wysokość zachowku oblicza się jako połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby danej osobie w dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli osoba uprawniona do zachowku jest trwale niezdolna do pracy lub jest małoletnia – przysługuje jej dwie trzecie tego udziału. Ustalenie wartości zachowku wymaga określenia wartości całego spadku oraz darowizn doliczanych do masy spadkowej, a następnie ustalenia, jaki byłby udział spadkowy uprawnionego.

W praktyce roszczenie o zachowek najczęściej kierowane jest przeciwko osobie, która otrzymała cały majątek na mocy testamentu albo obdarowana znaczącymi darowiznami. Warto przy tym pamiętać, że część darowizn – np. drobne, zwyczajowo przyjęte – nie wchodzi do podstawy wyliczenia. Istnieją również wyjątki dotyczące darowizn dokonanych wiele lat przed śmiercią spadkodawcy, zwłaszcza jeśli nie były one dokonane na rzecz spadkobierców ustawowych.

Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu. W przypadku braku testamentu – od dnia śmierci spadkodawcy. Wniesienie pozwu po upływie tego terminu może skutkować oddaleniem powództwa, nawet jeśli roszczenie byłoby co do zasady zasadne.

Z uwagi na często skomplikowany stan faktyczny, warto przed podjęciem działań precyzyjnie przeanalizować historię majątku spadkodawcy, ustalić wszystkie potencjalne darowizny oraz obliczyć teoretyczny udział spadkowy. Wiele sporów o zachowek toczy się nie tylko o zasadność, ale także o wartość konkretnego składnika majątku – np. nieruchomości czy firmy – dlatego rzetelna wycena bywa kluczowa.